LA
HOGUERA DE SAN JUAN EN ESPAÑA Y EN OTRAS PARTES DEL MUNDO
Sigue abajo los demás
apartados relacionados a Fiestas en España
FIESTA DEL MES DE JUNIO
Las Hogueras de San
Juan (Fogueres de Sant Joan en catalán), Noche de San Juan (Nit de
San Joan), Cacharelas de San Xoan o Fogueiras de São João, son una
fiesta muy antigua que se celebra en muchos lugares de Europa, y es
una tradición arraigada en muchos lugares de España y Portugal, para
celebrar la llegada del verano en torno a hogueras purificadoras.
Nótese que la fiesta se celebra la noche que va del 23 al 24 de
junio, aunque en realidad la noche más corta corresponde con el
solsticio de verano, el 21 de junio. La fiesta de San Juan se
celebra en lugares tan distantes como Finlandia y Brasil. En zonas
del Atlántico europeo (Inglaterra y Galicia por ejemplo) también se
celebraba el día 28, San Pedro, una fiesta similar, y se sigue
celebrando aún en varios lugares de la costa como la Ría de Arousa.
En la mayoría de los lugares esta celebración consiste en quemar
muebles y trastos viejos en la calle. En otros, como Cataluña, la
tradición marca que en la víspera de San Juan, la juventud del
pueblo busque el chopo más alto y más recto, y lo planten en medio
de la plaza del pueblo, dónde se quedará hasta agosto, entonces se
devolverá a su propietario.
Especialmente significativas son las Hogueras de San Juan en la
ciudad de Alicante, siendo las fiestas oficiales de la ciudad y
declaradas de Interés Turístico Internacional. Aquí, las "Hogueras"
o "Monumentos" son auténticas obras de arte, creadas durante meses
por constructores y artistas que emplean materiales como cartón,
madera, papel, pintura, etc. para que ardan fácilmente en la noche
de San Juan.
En Chile, se celebra en Chiloé esta Tradición de la Noche de San
Juan, mientras que Joan Manuel Serrat en la canción "Fiesta", se
refiere en su letra a dicha fiesta, con la frase "En la noche de San
Juan como comparten su pan, su tortilla y su gabán (versión no
franquista) - Su mujer y su Galán (Versión franquista) gentes de
100.000 raleas".
EL PUNTO CULMINANTE DE LA
FIESTA
El punto culminante del
programa de HOGUERAS se alcanza en la jornada del 23 de junio,
víspera de San Juan y, junto con este, uno de los días grandes de la
fiesta.
Desde por la mañana, bandas de música, grupos folclóricos, bandas de
gaitas y bandas de cornetas y tambores, acompañando a la comparsa de
gigantes y cabezudos, recorren las principales calles de la ciudad,
recordando a las gentes que acaba de despertar un día de fiesta y
que es el momento de adquirir el tradicional ramo de hierbas de San
Juan que, una vez macerado al rocío de la noche mágica por
excelencia, servirá para realizar las correspondientes abluciones en
la mañana del día del Santo.
A media mañana, se forma la comitiva encabezada por la Meiga Mayor y
la Meiga Mayor Infantil. Ellas, acompañadas de sus Meigas de Honor,
de corchetes, pajes, heraldos y soldados, recorrerán el centro de La
Coruña para, en una comitiva colorista y llena de matices sonoros,
dirigirse a los pies de la Virgen del Rosario, Patrona de la ciudad,
donde rezan una Salve.
A su conclusión se trasladan a la Plaza de María Pita y ante el
monumento a la heroína, presentan la ofrenda en nombre de toda la
juventud coruñesa.
La tarde se inicia con igual tónica. Grupos ataviados con traje
regional recorrerán las calles como ya lo habían hecho en las
jornadas de los días 20, 21 y 22, con motivo del desarrollo del
ciclo de “Folclore en la Calle”. Junto a ellos, majorettes, bandas
de cornetas y tambores, bandas de música, bandas de gaitas,
charangas, etc., recorrerán nuevamente el centro de la ciudad para
trasladarse a la plaza de María Pita, donde se celebra un festival
musical.
Con las primeras sombras de la noche, cuando ya la ciudad entera
arde en sardiñadas por los cuatro costados y el aire se impregna de
ese especial sabor a sardina asada, la fiesta adquiere carta de
naturaleza en el incomparable marco del Paseo Marítimo, en ese arco
sinigual que forma la ensenada del Orzán con las playas de Riazor,
Orzán y Berberana como mágico telón de fondo.
Poco a poco, alrededor de la gran hoguera alegórica, plantada en la
jornada del 21, se van formando cientos de pequeñas hogueras que
aguardan, ansiosas, la llegada de la noche para cumplir con su rito
ígneo. Con ellas, miles de personas van comenzando a abarrotar tanto
las playas como el Paseo Marítimo en una noche en que la tibieza del
verano ya se deja sentir, invitando a la celebración callejera de la
fiesta o a recibir el tradicional baño de las nueve olas en las
aguas del Atlántico.
Al punto, comienza la Noite da Queima, primero con la Verbena de San
Juan y más tarde con el lento discurrir de la Cabalgata que recorre
el Paseo Marítimo, acompañando a las Meigas. Los grupos y bandas
participantes durante toda la jornada recorren esa gran balconada
que asoma la ciudad al mar al pie de la milenaria Torre de
Hércules.Suenan las doce de la noche. Ya es el día de San Juan. A
Noite da Queima ha llegado a su cenit. Cientos de hogueras iluminan
las playas dejando que sus llamas se reflejen en las tranquilas
aguas de la ensenada, confiriéndole un aspecto mágico, casi
fantasmal.
El cielo coruñés se ilumina con una cascada multicolor.
La Meiga Mayor y la Meiga Mayor Infantil dan cumplimiento al viejo
rito, haciendo que la gran hoguera arda por los cuatro costados.
Luego, la fiesta continúa en toda la ciudad hasta el amanecer del
día más largo del año, teniendo su continuación a durante toda la
jornada.
Por la tarde del día de San Juan, de nuevo se forma la comitiva
multicolor que acompaña a las Meigas a realizar la anual ofrenda
floral al Santo en la V.O.T. de San Francisco, en el corazón de la
Ciudad Vieja. Con este acto, cargado de esencias intimistas, se
cierran los dos días centrales del programa de HOGUERAS.
HISTORIA
Esta fiesta se remonta, cuando los labradores alicantinos,
celebraban el día más largo del año para las recolección de las
cosechas y la noche más corta para la destrucción de los males. Esta
tradición pronto se extendió a la ciudad de Alicante, entonces, el
alcalde mandó comunicar un bando en el que ponía:
"...que no se enciendan hogueras en las calles, ni menos se disparen
tiros ni cohetes en la noche de San Juan y sucesivas, bajo multa de
20 a 100 reales."
Pero en 1881, un despiste del ayuntamiento, hizo que no se publicara
el bando. Aprovechando esto, los vecinos de Alicante se agruparon
por calles instituyendo "festes de carrer", en los que había juegos,
música y empezaron a crearse los primeros "ninots" que figuraban a
alguna persona a la que se la criticaba. Y en 1928, se produce la
primera fiesta oficial de la ciudad de Alicante, en la que destacaba
la figura de José María Py, principal difusor de las Hogueras y que
decía:
"las Hogueras de Alicante son bien conocidas por su tradición desde
tiempos remotos, deberíamos los alicantinos darles ese mismo
carácter que se ha dado a las Fallas valencianas"
Esta idea encaminada a atraer el turismo, al igual que en Valencia,
hizo que se organizara, ese mismo año, las primeras Hogueras de San
Juan, permitidas por el Ayuntamiento. A partir de 1932, las
comisiones crearon la máxima representación en esta fiesta; La
Belleza del Fuego (Bellea del foc), cargo máximo en cada comisión y
que se elige anualmente.
Las últimas hogueras anteriores a la guerra se celebraron en 1936
recuperándose en 1939 con la plantá de una sola hoguera. A partir de
1940 la fiesta volvería a despegar.
LAS HOGUERAS DE SAN JUAN EN PUNTA DEL HIDALGO - TENERIFE
En Punta del Hidalgo (isla de Tenerife, España) se celebra la fiesta
de San Juan (al cual denominan los punteros San Juanito), se celebra
el 23 de junio en la noche. Es antes del oscurecer, que un grupo de
amigos recoge el santo de la Iglesia del pueblo y lo traslada a
hombros hasta un lugar a las orillas del mar al que llaman el Güigo.
Acompañado de rondallas lugareñas, en paseo romero, parando al ritmo
de los tragos de vino, descansa esta pequeña imagen en la ermita
costera. Allí se realiza la quema de hogueras al oscurecer,
esperando el próximo día, en parrandas y hechizos. Se considera la
festividad como herencia de la celebración del solsticio de verano.
FOGUEIRAS
DE SAN XOÁN EN GALICIA
En toda la costa gallega y en muchas poblaciones del interior se
celebra el San Xoán, que es además denominación de todo el mes de
junio.
Se dice que esa noche mágica se comunican el mundo del Alén (más
allá) con el del más acá. Es el momento de espantar los malos
espíritus. En San Xoán meigas e bruxas fuxirán.
Las hogueras se encienden llegado el día 24, es decir, pasada la
media noche. Se le atribuye protección y buena suerte al hecho de
saltar nueve veces una hoguera esa noche (según las poblaciones, el
número varía). También nueve veces había que recibir olas en A
Lanzada, para aumentar la fertilidad femenina. Por la noche se
recogen plantas aromáticas de varias clases que se dejan en agua
para lavarse en la mañana siguiente; se le atribuyen propiedades
terapéuticas y limpiadoras. Hacer dibujos o manchas esa noche
también tenía un carácter clarividente, y también en ese sentido,
acostarse con un manojo de hierbas de San Xoán hacía que al día
despertarse se supiera la identidad de la futura pareja.
La comida típica e esa tarde-noche son los cachelos (patatas asadas
con su piel, que se retira luego) y las sardinas asadas. Es una
fiesta extendida en todo el litoral y casi toda Galicia.
FIESTAS DE
HORGUERAS DE SAN JUAN EN ALICANTE
Las Hogueras de San Juan (Fogueres de Sant Joan en valenciano) son
las fiestas oficiales de la ciudad de Alicante, en la Comunidad
Valenciana, España. Las mismas son consideradas de Interés Turístico
Internacional. Dichas fiestas tienen como acto mayor la quema de
unas grandes construcciones de madera, corcho, papel-piedra y otros
materiales combustibles bien policromados que representan escenas
fantásticas o cotidianas mediante los ninots. Dichas hogueras son
aprovechadas por los artistas fogurers para realizar críticas a los
políticos. Su origen es muy remoto y consistía en la quema de
hogueras por los agricultores de la región para la celebración de la
llegada del verano. Dichas hogueras se quemaban año tras año y
estaban perseguidas por la ley local. En 1928 se cambió el rumbo
político de prohibición y pasaron a potenciarse con objetivo de
darles un reclamo turístico de forma similar a la que anteriormente
la ciudad de Valencia había hecho con sus fallas.
FIESTAS
SIMILARES EN LATINOAMÉRICA
Por estar en el hemisferio sur, en América Latina la celebración es
originariamente por el día más corto del año, como la festividad
mapuche We Tripantu. Por lo general en esta zona del planeta se
trata de una mezcla de celebraciones indígenas influenciadas por las
costumbres cristiano-españolas, dando lugar a gran cantidad de
tradiciones y ritos, como ver florecer a una higuera y esconder tres
papas para conocer la suerte.
FIESTAS EN PUERTO
RICO
En Puerto Rico, la festividad de la noche de San Juan es también la
fiesta oficial de la capital, San Juan. Se hacen un sinnumero de
rituales para despojarse de la mala suerte por ejemplo; * Tirarse de
espalda 7 veces a las 12:00AM * Bañarse con flores etc...
Las raíces de esta tradición es desconocida hasta el momento pero se
cree que viene de España, que también tienen rituales parecidos.
ARTÍCULOS EN GALLEGO
A noite de San Xoán, o
24 de xuño, é hoxe unha das festas máis ricas en lendas,
supersticións e costumes que acocha o noso folclore, a nosa cultura.
Antes de ser cristianízada, era unha relixión popular na que os
espíritus do mal actuaban na escuridade con obxectivos malévolos na
percura dalgunha victima.
Pretender sabe-la oríxe desta liturxia sería perderse nos estadios
máis ancestrais da vida mesma. Quizáis poderíase remontar ás
civilizacións prehistóricas e sobre todo dende que o home se decata
do movemento de translación ó redor do sol que anualmente recorre o
noso planeta. Dita observacián puido ser consolidada cando a
humanidade logrou "domesticar" o lume.
O dia no que o sol atinxe o maior tempo de esplendor dase o 21 de
xuño , fenômeno natural coñecido como "solsticio vernal ou de verán".
A partir de entón, o tempo da claridade solar vai diminuindo
paseniñamente ate o solsticio "hienal ou invernal" no día de San
Silvestre. De seguido, a luz diurna vai "increscendo" ata repeti-lo
ciclo .
Segundo a definía don Eladio Rodríguez Gónzalez no seu Breviario
enciclopédico: "Na noite de San Xoán parecen realizarse tódalas
marabillas. Acéndense nas cidades, vilas e aldeas as tradicionais
lumeiradas, arredor das
cales canta a mocidade, baila e brica por riba das chamas; pasan
logo os gandos para que reciban o orballo de San Xoán, cando xa as
fogueiras esmoreceron, facendo que as redes reciban o remol aínda
fumegante; póñense ó relento herbas e plantas recendentes,
mergulladas en auga, e nesta auga sandadora lávase á mañá seguinte
toda a familia, na crenza de ver curadas as erupcións do cute que
padecen; tómanse ás doce da noite as nove ondas do mar polos que
viven preto; non poucas persoas acoden á praia máis cercana, malia
teren que percorrer unha distancia de dúas a tres légoas para
recibi-las salutíferas ondas; chimpándose nove veces ó río os
ribeiráns do Miño ó dálas doce da noite, cren que esas ablucións
lles serán beneficiosas.
As mozas solteiras botan a clara e a xema dun ovo nun vaso con auga,
que poñen ó relento para observar ó saí-lo sol as formas caprichosas
que adoptou o contido e deducir diso a profesión ou oficio que terá
o desexado noivo ou o futuro esposo; hai quen cre que as meigas
aproveitan a noite de San Xoán para dirixirse polos aires ós seus
conciliábulos de Sevilla ou do noso areal de Coiro; e tales virtudes
salutíferas e purificadoras teñen as augas nesta noite única, que
tamén posúen facultades prolíficas para a moza que acade coller a
chamada Flor da auga fría. En non poucas aldeas galegas moitas
persoas adoitaban madrugar para ver por un cristal afumado como o
sol nace bailando na madrugada dese día vizoso en prodixios. A
mocidade das aldeas, aproveitando as sombras, dedícase a cambiar de
sitio e saca-las cancelas dos seus gonzos, os carros, os apeiros de
labranza e tódolos enseres que poden levar duns sitios a outros máis
ou menos afastados; deste xeito aparecen pola mañá na eira dun
veciño o que estaba recollido no alpendre doutro; e así trasladaban
á Veiga vella os efectos dun veciño da Veiga nova; e aínda atrancan
as portas de moitas casas para que os moradores non poidan saír
doadamente delas. Nas poesías dos trobadores medievais fanse
referencias adoito a estes costumes que xa entón eran propios de
noite e de día tan sinalados".
O ANIMISMO
De non perderse unha grande parte da tradición, os elementos
esotéricos utilizados para transmiti-las propiedades, atribuidas ós
espíritus desta relixión, serían innumerables. De tódolos xeitos,
habería que agrupalos, ben por unha casuística común ou dentro dunha
simboloxía moi significativa. Destes, os principáis serían:
A AUGA
Elemento de gran limpeza que segundo o seu estado pódenos liberar
das enfermidades cutáneas (orballos); dos malos espíritus (auga
bendita), e incluso posúe poderes fecundativos (auga mariña).
Só hai un tipo de auga refuxada e que o saber popular soubo refranar
perfectamente ó dicir:
"A chuva de San Xoán, tolle o viño e non colle pan".
O LUME
E outro dos elementos purificadores que queima as impurezas e as
malas herbas. 0 resplandor das labaradas no seo da noite, descobre
os diaños ocultos na escuridade. A calor desprendida das lumaradas
semella recualos ate facelos fuxir.
AS HERBAS
Popularmente ben coñecidas polas súas propiedades curativas,
mediciñais, purgativas e mesmamente perigosas. A ciencia popular
soubo identificar moi ben aquelas nas que as divinídades transmitían
os atributos milagreiros, otorgándolle a cada pranta ou herba unha
finalidade concreta e diferente. Hoxe as investigacións no
laboratorio relegaron o uso das prantas ó consumo de productos
dietécticos; pero será a propia investigación quen logrará, nun
futuro non moi lonxano, o verdadeiro valor centífico e medicinal das
mesmas.
OS
PENEDOS, ENCRUCILLADAS, LAGOAS, CASTROS E OUTEIROS
Non son máis que lugares de culto, que a cristianización transformou
en altares e cruceiros. Nestes sítios manífestábanse fisicamente os
mutados en fadas, bruxas, diaños, cobras, santa compaha etc. etc.
Aparecian en días tan sínalados como o San Xoán ou Noiteboa para
face-los conxuros e feitizos. 0 mortal que conseguira miralos
arriscábase a todo. Desde enriquecerse, na maioria dos casos, de
acadar co desfeitizo, ata desaparecer ou morrer se non o lograba.
A ETNOGRAFIA
O descoñecemento, nas culturas pasadas, da mecánica do sistema
solar, fixo imaxinar unha mitoloxía "anímica" para propio
convencemento. Nela, as divinidades expresaban a súa vontade por
medo de seres e accidentes xeográficos, tales como animais,fontes,
lagoas, árbores, penedos, outeiros etc. Restos desa creación animada
ainda peduran entre nós e pódense atopar nas festas, supersticións,
lendas, contos e demáis folclore. Sen embargo, estes vestixios
perderon toda a connotación ancestral, e os máxicos poderes de
fecundación, sexuais, curativos e espirituais fican relegados a
escasos sectores do pobo.
Galicia conta cunha riqueza de lendas que falan de mouras, vellas ou
fadas que saen na noite de San Xoán ás beiras das pozas e rios.
Pousan enriba dos penedos ou perto das ermidas. Mentres esperan a
alguén que poda desencantalas alisan os longos cabelos dourados cun
pente de ouro. Estes míticos persoaxes adoitaban relucir mantas
cheas de ouro, moedas e xoias ben espalladas a fin de seren
asolladas coa chegada do mencer.
Hai outras que falan de desfeitizos : aquel que lograra desencantar
a unha moura xeralmente sería gratificado con importantes cantidades
de ouro. Estas connotacións de deusa "Fortuna" podían aparecer en
diferentes formas, tales como: Coller a galiña dos pitos de ouro;
atopar o tesouro que gardaban as fadas ; ou mirar un piñeiro
convertido en ouro.
Amáis destes legados orais, cabe suliñar un referenciadó no monte de
Os Remedios (en Moaña) que está directamente vencellado á noite que
nos ocupa, e di así: "Cando aparece a cobra na noite de San Xoán,
deseguido saen as bruxas que brincan ó redor da ermida, para
desaparecer coa chegada do mencer". Evidénciase neste relato todo un
aquelarre coa única variante de sustitui-lo macho cabrón pola cobra.
Lembrar que a serpe é un animal telúrico, enteiramente ligado à
muller e todo o feminino: sensualidade, fertilidade etc. Goza da
peculiar dualidade de poder ser un becho tanto beneficioso como
perigoso.
CARREXAR A BROZA
A preparación da fogueira faise con antelación de varios días e ás
veces ata un mes. Realmente a animosidade empeza cos primeiros dias
calurosos do maio "tolo" e é cando os máis cativos desprazanse ós
montes, carreiros, tomadas, beiradas e testeiras das veigas. Van
provistos de cordas, fouces, gallas e outros úteis para roza-las
silveiras,toxos, herbas e, cortar leña de ponlas e arbustos. A broza
amontóase enriba dos ramalios de castiñeiros, alcolitos ou xestas
previamente cortadas. Cando se xunta un bo feixe, parte dos rapaces
e rapazas fan a viaxe acarrexando a broza ó lugar onde se fará a
fogueira.
Mentres uns portaban por adiante facendo firme nas cordas e troncos
outros, coas gallas, axudaban por atrás. Máis que empurrar, impedían
que a maleza se ciscara. A medida que se achegaban as vísperas,
entraban en xogo a mocedade e mailos maiores. A estas alturas a
broza acumulada requeria unha vixianza estricta por temor a que os
rivais doutras fogueiras lle prenderan lume antes do dia sinalado.
Sen dúbida era unha reminiscencia das rivalidades tribais. ¡E probe
daquel que cacharan intentando prenderlle lume!. ¡Menuda tunda
levaba!
A FOGUEIRA
A fogueira de San Xoán, e por extensión a de San Pedro, costume esta
última cáseque extinguida, simbolizan o astro solar. Os curros de
nonos e nonas cantando e choutando ó seu redor, semellan unha
inmolación.
O último día era obrigatorio carrexar loureiro para enterralo,
afincalo e ir estribándolle a broza por todas partes . Logo de
quedar firme pendurábanselle cartuchos de papel cheos de xofre.
A hora de prenderlle lume era todo un ritual. Nunha pequena fogueira
a parte concéntranse tódolos rapaces que traballaron. Dictan normas
xerarquizadas chegando incluso a acaloradas discusións para elixir o
"xefe" . Unhas veces era escollido por méritos de participación, e
as máis porque era un verdadeiro líder.
Chegado o momento prendían os fachos e o "xefe" era o primeiro en
lle plantar, logo, o resto da rapazada secundao respectando a escala
xerárquica e outras veces facíanno de forma desordeada. Cando o lume
toma corpo os loureiros comezan a fumegar e a soar no ar un
agradable e continuo desacorde de estralazos, como se procuraran
facer fuxi-los seres agoreiros.
As labaradas alcanzan e queiman os cartuchos de xofre deixando cair
raioliñas de múltiples cores.!Qué espectáculo!. Nenos e nenas, mozos
e mozas, cantaban e brincaban o redor bébedos pola delicia do
resplandor da fogueira e desafiando a calor que dela se despedia, e
que fai recuar aos maiores. Habíaquen se sentaba a carón da fogueira
para formular un desexo. A medida que o lume da cacharela vai
minguando, avívase con broza da reservada. No caso de ser moita,
sempre se deixaba algunha para a de San Pedro.
Actualmente o loureiro é sustituido por un pau alto ó que se lle
pendura un moneco e vaise a pedir polas casas leña, móveis vellos,
caixas de frutas e cartos para gasolina e petardos. A madeira
recollida apíñase ó pau como si fora un palleiro.
Xa esmorecida a fogueira, os valentes tentaban cruza-los braseiros
en carreiras, chimpos, ou utilizando os taboleiros para non
queimarse. Antigamente facíase o mesmo, pero co propósito de
cura-las aireadas, fuxi-las bruxas, saca-lo diaño do corpo, curar
mal de ollo e como se dicía "Sálvame lume de San xoan, para que non
me trabe cadela nin can".
Tamén había quen queimaba unha peza de roupa persoal para evitar que
non fora poseída pola bruxas. Hoxe, o salta-lo braseiro non deixa de
ser un acto de valentia e temeridade. Xeralmente estas normas
estaban arraigadas en expresións espirituais e curativas.
Tampouco é descartable darlle algún contido gastrónomico. Estamos na
época da recolleita da pataca e había quen as botaba, sen pelar, nun
recuncho da fogueira. Sen deixarse queimar, os cachelos comíanse
quentes. E tampouco debe esquecerse o refrán popular que di "Polo
San Xoán a sardiña pinga no pan", de millo por suposto, e se ían
acompañadas dunhas fechas do viñoo de a rente a parede, !mellor que
mellor.! Logo os cantos, bailes, pandeiretas, gaitas e acordeóns. A
festa estaba servida.Agora estendeuse o senso gastronómico e é fácil
contemplar ós veciños asar mexilóns, chinchos, sardiñas, chourizos,
e inclusive facer unha churrascada. Para rematar unha queimada.
CACHELA DE
SAN XOÁN, DEBUXO FEITO POR CASTELAO
Lumerada
Son tradicionais en Galicia na noite que para o pobo galego é a
noite dos misterios:a noite de San Xoán. Encol delas brincan os
nenos, mozos e persoas maiores, porque cren que, deste xeito, curan
as doenzas da pel, afastan os maleficios e evitan certos
padecementos, sempre que o número de saltos sexa impar. Nunhas
comarcas cren as doncelas que casarán durante o ano se ó saltaren
non tocan a chama, e se esta lles toca, non atoparán home de contado.
Noutras partes teñen a certeza de que precisan saltar nove veces
unha mesma lumerada para que acaden os seus desexos. Ós nenos
pásanos espidos dun a outro lado, envolvéndoos logo nunha saba de
liño sen mollar. Xeralmente o padriño dá a criatura á madriña e esta
vólvello dar ó padriño, e así sucesivamente; de faltaren estes,
chaman a tres Marías que os substitúan dicindo cada vez: doente cho
entrego, devólvemo sano.
Cando xa só quedan as cinzas da fogueira fan pasar encol dos
rescaldo os gandos maiores para preservalos de meigallos. Nos
séculos XV ó XVIII facían en Santiago de Compostela pequenas
lumeradas nas portas dalgunhas vivendas ó paso das procesións de
Semana Santa, que entón se verificaban a altas horas da noite. A
finais do mesmo século XVIII o cabido compostelán alumeaba a praza
do Hospital con varias lumeradas durante a noite anterior ó día do
Apóstolo, para o que mercaban por carros os billardos que habían
queimarse.
AS BROMAS
A medida que a fogueira se vai extinguindo, a mocedade forma
pandillas que saen a "atracar as calles, para que non pase naide".
Recorren barrios e parroquias entre cantos e berros acompañados polo
ruido de tarteiras vellas e outros cacharros.
0 propio da noite era "andar ás cancelas". Pero tampouco quedaban
atrás os carros, xugos, chalanas, arados, e mesmamente se metían co
gando recollido na corte. Pola maña seguinte era doado ir à adro da
parroquia a busca-la cancela que faltaba do seu sitio.Non obstante,
había gracias con máis retranca e de morbo sospeitoso, que en nada
lle gostaban a aqueles veciños que entre sí non se levaban ben. Pois
xa ten acontecido en Meira de lle troca-los burros das cortes
durante a noite.
¿Quén non ten mirado as chalanas atravesadas para non deixar lavar,
atravesar paus nas carreteras, nos camiños, cambiar as placas do
veterinario polas dos médicos e practicantes, colocar carteis con
títulos de películas alusivas a persoaxes populares ou a entidades
locais, cagarlle nos cachos das mozas, petar nas portas,
intercambia-los portais dos noivos que ían casar, esconde-las
macetas, ir á froita madura deste tempo como as ameixas, nísperos e
peras de San Xoan, e un sinfin de falcatruadas máis. Esa noite todo
estaba perdoado e isto xa ven de moi atrás, pois consideran os
etnógrafos que se facía como un ritual dos ataques do mal para
fomentar o caos e o desorde.Hoxe en día, hai bromas que se escapan
do senso lúdico e humorístico e tórnanse en gamberradas de mal
gusto, perigosas e costosas que poden provocar accidentes, incendios
e ata causar mortes a animais maltratados.
Quizais falle algo de imaxinación como cando amarraban un burro á
cadea do campanario e lle puñan as hortalizas fora do seu alcance
para que ó intentar comelas fixera repica-las campás durante toda a
noite.
OS BAÑOS
Farto é sabido da importancia da auga no aseo e limpeza persoal,
como xa quedou refrexado no capitulo do animismo. Pois ben, nesta
lúa nova estaban moi difundidos os baños a partir das doce da noite
na auga do mar que, ademáis de "purgar", ten propiedades preventivas
(rica en iodo) e está impregnada por un senso libidoso de especial
influencia nas parellas de noivos, quenes, ceremoniosamente,
acochaban o seu anónimo amorío na escuridade nocturnal coa
complicidade do leve luar.Non é descartable que os vínculos sexuais
incidiran na crencia de que certas ondas do mar teñan propiedades
fecundativas.
Outro dos métodos para cumplir un desexo era saltar doce maretas ás
doce da noite. Costume moi respetada polas mulleres estériles. Por
outra parte, téñense recollido testemuñas referidas a mulleres que
para purificar o sangue tirábanse ispidas, a volear, sobre
comareiros humedecidos polo rocio da noite. Hai crencias de que o
orballo sanxoaneiro serve para preservar da polilla a roupa de
inverno, sempre que se pasara previamente polas herbas húmidas.
AS HERBAS E OS CACHOS
As tradicións populares non asumidas polo cristianismo foron
combatidas por Martiño Dumiense, obispo de Braga no s. VI, máis non
puido impedir que herdáramos costumes como a de ir a por auga
emanada de sete fontes para face-lo cacho.0 cacho consiste en
recolier herbas e plantas de eficacia mediciñal e aromáticas, o seu
agradable cheiro e repudiado polos espíritus maléficos. A tradición
oral insiste en que o cacho sirve para quitarnos o demo do corpo,
alonxa as bruxas e cura a envexa.
Hai varias clases de herbas que se utilizan para isto, sendo as máis
recoñecidas as seguintes: Tromentelo, folla de cana, choupo (ollo de
prata), ruda, herba luisa, manzanilla, ortelán, mildrastes, fiunchos
(anises), herba de san Xoán, espadaina, puenso, herba lemona, lirio,
romeo, ourego, loureiro, allo, rosas, follas de nogueira con tres
noces, fento rizado (peineta), herba do Carme, silveira, folla de
figueira, folla de olmo, folla de laranxeira, malva-rosa,
hortensia,folla de viña blanca e outras.
O FIUNCHO, UNHA SETE HERBAS BÁSICAS USADAS NA NOITE DE SAN XOÁN
Seleccionadas as herbas, amárranse nun feixe ou mollo e colócanse
nunha tina, caldeiro ou palangana cheas de auga. Déixanse fora pola
noite, segundo crencias cristianas, para que San Xoán os bendiga,
pero iso non é óbice para colocar uns cardos ou silveiras enriba do
cacho e así evitar que o demo cague nel. Tamén hai quen lle votaba
chavos.
Na parroquia de Domaio tamén se puñan nas fiestras, portas, tellados
e chimeneas para impedi-la entrada das bruxas. Tradicións parecidas
falan de colocar toxos nas portas, cruces de madeira ou pintadas de
negro para rexeita-la Santa Compaña.Ó erguerse pda mañá, sácase un
pouco de auga verde e de bo cheiro. Lávase a cara, pés ou todo corpo,
purificando a pel, e a veces protexe das enfermidades pulmonares.
A herba sécase durante varios dias ó sol para ser utilizada logo en
múltiples remedios caseiros. Deses remedios seleccionamos a seguinte
mostra ilustrativa: a ruda, herba luisa e manzanilla, contra os
dores de barriga. A hortelán e mildrastes contra os picores das
estrugas.
As follas de nogueira con tres noces, cura as chagas do corpo. 0
romeo cocido con viño curaba as dores de gorxa, barriga e tamén as
dores do gando, e sin o viño era boa para o reuma, nervos e
resfriados. Loureiro e allo tríllanse para limpa-las aireadas e
contra o reuma.
Contra as aireadas tamén se usaba o fume das hebas do cacho. A herba
de San Xoán limpa a cara de grans. 0 tromentelo era bo antídoto para
evitar a caída do pelo. Respecto a esta última, recolleuse na
parroquia de Domaio a seguinte estrofa:
"Dime rapaza bonita
¿Con que te lavas o pelo?
Cunhas herbas do monte
Qué fío chaman tromentelo!.
DITOS E REFRÁNS
Son frases feitas, en prosa ou verso, baseadas na observación dos
fenômenos naturais e que a sabiduría humana proverbia, dun xeito
categórico a filosofia popular.
OS
PRINCIPAIS REFRÁNS SANXOANEIROS RECOLIDOS DIN:
En san Xoán, as bruxas fuxirán.
- Sálvame lume de san Xoán, para que non me trabe, nin cadela nin
can.
- Na fogueira de San Xoán, todos caen ó chan.
- A noite de san Xoán, pasaralo ben, e o día seguinte, mal.
- Na noite de san Xoán, non te deites ata a mañá.
- No san Xoán, na palangana cagarán.
Se queres roubar un portal polo san Xoán, come moito e sobre todo
pan.
Na noite de san Xoán rapaz, rouba portais si eres capaz.
En san Xoán, cardos dan.
No san Xoán, peras na man.
No san Xoán, as peras caen ó chan.
A auga de san Xoán, tolle o viño e non da pan.
No san Xoán, fouciña na man.
Os allos postos no san Xoán, son dentes de can.
Cebolas en san Xoán, cagallas de can.
Na noite de san Xoán, bebe viño e come pan.
Polo san Xoán, a sardiña pinga no pan.
0 coeño polo san Xoán, e o pavo polo Nadal.
Quen auna (xexuna) polo san Xoán, é tolo ou non ten pan.
Mañás de san Xoán unhas corren e outras van.
En maio, déitome e caio. En san Xoán, déitome no chan.
Na noite de san Xoán, fai o que todos fan.
Polo san Xoán, as nove co día darán.
Polo san Xoán, a vella preguntará, cando virá o verán.
0 dia de san Xoán, ó o día máis longo do verán.
Polo san Xoán, calquera burro gaña o pan.
Textos de Xosé C.
Víllaverde Román, Xuño 1991
moana.servidores.net/libros/sanxoan
AS "CANCELAS"
Na noite de San Xoán, nas máis das aldeas de Galicia, os mozos "andan
ás cancelas". Consiste en ir uns cantos xuntos, ou todos, polas
casas dos veciños, entrar nos curros, nos pendellos e nas cortes,
coller os carros, os xugos, os arados, grades, escadas e trebellos
de toda caste, sin que os donos se enteren, e levalos. O que fan
coíles varía asegún os lugares ou asegún a idea que se lles veña á
cabeza: o máis común é polos todos xuntos nun sitio onde toda a
xente os vexa á mañá, sexa no adro da eirexa, sexa na praza ou no
campo da festa, sexa nun camiño por onde pase moita xente; ás veces,
póñenos atrancando o camiño principal, pra que ninguén poda pasar,
ou mesmo atrancan os camiños con árbores caídos, trabes, leña ou
calquer impedimento. Ou meten os carros e os trebellos nun río; ou
levan os dunha casa pra outra é o contrario. O caso é facer rír á
xente e que os donos leven ben traballo pra recoller as cousas e
volvelas traguer pró seu sitio. Dende logo, que ninguén se pode
encabuxar por esta broma, sinon levala a ben e celebrala moito.
AS FOGUEIRAS
Chámanse lumes, lumeiradas, fogueiras, cachelas ou cacharelas.
Alcéndense xa nas primeiras horas da noite, despóis da cea. En
moitos lados alcenden iste lume con leña e ramallosa canto máis
verde millor, de modo que dea moito fume, pois iste é bó pra
afuxentar as bruxas e os espíritus ruís e pra purificar á xente. En
torno ás grandes fogueiras danza e canta a multitude, indicando o
seu carácter pruficador o salto dos mozos e mozas por riba do lume.
As fogueiras, como as cancións, respóstanse unhas ás outras.Así
pasan a noite cantando e dando voltas arredor do lume, ou brincando
por riba da fogueira uns atrás dos outro, sin medo de se queimaren,
facendo invocacións como:
"Salto por enriba
do lume de San Xoán
pra que non me trabe
nin cobra nin can"
Nalgúns sitios, as moza que brinquen por riba da fogueira, sin tocar
nas flamas, din que se casan dentro dun ano. Pra ben ser, compre
saltar varias veces, sempre en número impar, recitando a fórmula e
saltando unha vez pra un lado i outra vez pra outro.
O acto de saltar chámanlle en moitos lados salvar. O millor, sobre
todo prós que están enfermos, principalmente de pel, é brincar en
pelico, ou sexa encoiro, pró cual os demáis que están alí, retíranse.
Tamén pasan ós nenos por riba do lume, entre o padriño e a madriña,
ou ben as consabidas tres Marías, empregando a coñecida fórmula: "Enfermo
cho dou, devólvemo sano"; logo envólveno nunha saba de liño que non
fora mollada.
A DANZA DAS
CACHARELAS
Enfeitar as casas
É tamén costume poñer espetadas nas xuntas das pedras na parede das
casas, penduradas nos corredores ou sinxelamente pousadas no
peitoril das fiestras, herbas e frores do tempo, que aparecen alí á
mañá cedo, semellando adornos. Nalgúns lugares esto é un obsequio
que lle fan os mozos ás mozas quenes, unha vez cumprida esta obriga,
xúntanse entre eles e van cantarlle as copras que a inspiración do
momento lles fai saír das gorxas. Tamén se fai o mesmo coa intención
máxica de escorrentar diaños e meigas.
O BAÑO DA MEDIA NOITE
Na noite de San Xoán envivécese e colle maores virtudes que nunca a
auga das fontes santas e milagreiras. Polo tanto, esa auga vólvese
como un remedio universal que compre aproveitar meténdose nela ou,
sinxelamente, lavándose ás doce en punto da noite.
O peor é que tamén as bruxas fan usanza da auga destas fontes. Miden
e reparten a auga de cada veciño, mais si queren mal a algún
bótanlle a auga polo lombo. Outras veces lévana pra prepararen os
seus meigallos.
Tamén din que si, ó romper o día, tocan na auga, descobren os seus
segredos e quedan limpas da bruxería.
Non son somentes as bruxas das que din que andan soltas nesta noite
milagreira sinón tamén os encantos, moitos dos cuales non se deixan
ver máis que na amañecida de San Xoán .
Por esta causa, o doente que vai tomar os baños nestas fontes tén
que ter coidado de non se deixar levar do medo que lle poñan os
aparecidos que pode atopar no camiño.
A FROL DA AUGA
É un dos misterios máis extranos e máis poéticos da noite de San
Xoán.
A fror da auga é a que se colle ó raiar o sol a ras da fonte, como
si fora a tona en que viñeran á superficie tódalas virtudes e
maravillas.
De certas expresións que aparecen en ditos e coplas deducen algúns
como se esta fror da auga fora traída por un páxaro no bico. Pode
haber aiquí un trabucamento co acreencia de que a pinga de auga e de
orballo que na amañecida de San Xoán trai un paxaro no peteiro e
deita nunha fror ten as mesmas virtudes que a fror da auga.
TOCANTES A CALQUERA DAS DÚAS CÍTASE A SEGUINTE FÓRMULA:
Día de San Xoán, alegre,
meniña, vaite lavar,
pillarás auga do páxaro
antes do que o sol raiar.
Irás o abrente do día
a auga fresca catar
da auga do paxariño
que saúde che ha de dar.
Corre, meniña,
vaite lavar
alá na fonte
te has de lavar,
e a fresca auga
desta amañecida
cor da cereixa
che tén que dar
Se arraiar,
se arraiará
tódalas meigas levará,
se arraióu,
xa arraióu,
tódalas meigas levou
Peladas era
peladas serán
todalas meigas
que andan polo chan.
Peladas son,
peladas eran
tódalas meigas
que andan pola terra.
Ler Romance da fror
d´auga (Manuel Murguía)
AS NOVE ONDAS
O caracter purificador - e tamén fecundador - das augas ponse de
manifesto na tradición do baño das nove ondas, de forte tradición na
praia de Lanzada, en Noalla - Sanxenxo. Ademais de ser un rito
manciñeiro e curativo do meigallo, é tamén un rito de fecundidade
que fai concebir ás mulleres estériles.
Hanse bañar compretamente en coiro (segundo outros, en camisón) e as
ondas que en realidade teñen valor, asegún dín, non son nove sinón
sete.
Cóntanas de dúas a nove, contando as nove pra colleren a ola grande,
mais, en realidade, son sete as que toman.
Nun romance popular que data sen dúbida do século XVI, a sabia, que
denencanta ás que eran víctimas do sortilexio das meigas, ordénalles
a purificación con estas palabras.
Ide tomar nove ondas
antes de que saia o día
e levarédes con vosco
as nove follas da oliva.
Na xurisprudencia irlandesa, a distancia de nove ondas foi a que se
estableceu entre inimigos, coma se creesen que estas foran bastantes
para purificalos dos seus mutuos odios. E, cousa singular, o
primeiro que pronunciou esta sentencia foi o bardo Amergin, que as
lendas fan ir de Galicia a Irlanda.
AS HERBAS DE SAN XOÁN
Nunha gran tina de auga bótanse rosas de tódolos tipos e certas
herbas recendentes, e deixase toda a noite ao descuberto -prefrible
sobre o tellado- pra que adequira o poder do Santo. Ao día seguinte
pola mañán tódolos membros da familia, en especial os nenos, teñen
que lavarse con esta auga milagreira, que, por certo, arrecende
maravillosamente (ule a rosas, xa se ve)
É unha usanza común a toda Galicia o recoller na tarde e na noite de
San Xoán diferentes herbas e flores, botalas en auga e deixalas na
auga ó sereno pra que collan o orballo desta noite prá mañá
lavárense todos naquela auga.
As herbas que se collen pra iste uso son: os sanxoáns, alcroques ou
abrulas (dixital); o fiuncho ou fiollo; o codeso; o fento macho; o
trovisco; ponlas de nogueira, ponlas de ameneiro ou amieiro;
espadana; sabugueiro; romeu; malvas; artemisa; arzáis; rosas de nabo;
ágramo; herbas de San Pedro; rosas de sábrego; poutas de lobo; herba
de nosa señora (matricaria); follas de carballo, castiñeiro;
rosmaniño; perpetua; roseiras;...
Esta auga, en que estiveron de remollo as herbas, tén propiedades
manciñeiras, máxicas, pra curaren dos aires lurpios, envexas, etc. e
cosméticas, para pór mais bonitas ás mozas e darlles boas cores e
finura de pel.
Na noite de San Xoán, se as mozas meten certas herbas debaixo do
cabezal poden ver en soños ó home con que van casar.
Pódese saber a sorte dun ausente colgando no leito herbas de San
Xoan e vendo pró outro día si están verdes ou si secaron; así
iralleó que está lonxe, ben ou mal.
Tamén é a noite propicia pra curaren ós nenos do engadino e das
esbrilladuras. Fenden en dous un carballo e pasan ó rapaz pola
fendedela, intervindo dúas Marías ou unha María e un Xan, pasándollo
un ó outro tres veces decindo "Toma María - Daca Xoán - Doucho
crebado - Darásmo Sán". Logo atan o árbore ben atado, asegún estaba,
e si solda é que o neno cura, sinón é que non cura.
As sete herbas básicas son : a herba de San Xoán que limpa a cara de
grans, o fiuncho é a que corre ós malos espíritos, a herba luisa
sempre foi moi usada para todo, especialmente para as dores de
estómago, o codeso ou piorno, o fento macho é moi apreciado contra
as tenias pero ten que ser usado con moito coidado pois é velenoso,
a malva úsase para resfriados, bronquitis, problemas dixestivos, e o
romeu para reuma, artrite, dores de gorxa.
O BAILE DO SOL
Baila o sol
pola mañán
de San Xoán.
San Xoán pediulle a Cristo
que nono adormentase,
para ver bailar-o sol
o día da súa romaxe.
O día de San Xoan, pola mañán, o sol baila no firmamento, e ao seu
ritmo bailan tódalas meigas da terra.
Na noite de San Xoán, como na de San Silvestre, o derradeiro día do
ano, as meigas acostuman a ir a xuntanzas co demo, e a introducir
meigallos no corpo das persoas. unha das maneiras utilizadas polas
bruxas é a traves do leite, polo que é preciso gardalo en lugar que
fique fóra do seu alcanzo.
O ORBALLO
As mesmas virtudes, e aínda maores, que as da auga desta noite, ten
o orballo. Cecáis as das augas, as das herbas, as dos árbores, lles
veñan do orballo, como indica a condición de deixar as cousas ó
sereo.
Pra curar a sarna, durmen os enfermos en coiro, antremedio do centeo,
pra colleren o orballo da noite toda; ou métense polas searas
molladas á mañanciña, enantes de saíro o sol; ou embórcanse a esa
hora na herba dos prados; ou refréganse contra dun carballo, ás doce
da noite, deixando a roupa pendurada nunha ponla..
O orballo de San Xoán élle moi bo tamén á facenda, polo cual en
moitas partes de Galiza sácana pra que o tomen, ou fan que crucen un
riachuelo (ou que pasen por riba das cinzas da fogueira da noite
anterior).
O orballo desta noite dá virtudes, ou fai medrar as das herbas
manciñeiras polo que, recollidas nese intre, son moito millores.
Aínda acontece que o que non teña escrúpulos en se valer das forzas
endiañadas pódese facer doadamente, nesta noite, cun demiño familiar
que o obedeza. Pondo un lenzo ou unha servilleta de lamanisco por
riba ou por baixo dun fento, atópaa á mañá chea de demiños
pequerrechiños. Esto debe ter relación co que se dí no Ciprianillo
encol da semente do fento. No Ciprianillo, como nas Gacetas
referentes ós tesouros, fanse moitas mencións da noite de San Xoán,
incluso como a máis doada prós desencantamentos.
Tamén hai que falar da "sorte do ovo" : ás doce en punto da noite de
San Xoán cáscase un ovo e déitase nun vaso de auga que se deixa
despóis ó sereo deica que amañece. Despóis, á mañá, vaise ver e o
ovo tomóu a forma unhas veces dun barco, outras dunha capela, outras
doutra cousa calquera, e polo que alí se vé adivíñase ben cal sexa a
sorte se ha ter no ano, deica o día de San Xoán do vindeiro, os
acontecementos e traballos que se han pasar, o oficio do home con
quen a moza ha casar, etc.
Polo derradeiro, o orballo de San Xoán favorece tamén ás cousas
inanimadas: posta ó orballo de San Xoán a roupa de lá, non colle a
couza ou traza, polo cual aconséllase, denantes de gardala nos
armarios, póla á orballada desta noite.
Autores ocultistas recollen tradiciós máis ou menos atinadas da
Edade Media e do Renacimento; así se fala do orballo en relación co
sol e máis cos astros, como si o orballo trouxera disolta a luz
solar ou a enerxía astral; os alquimistas falaban do ros coctus, en
relación coa pedra filosofal. Por outro lado, o orballo tén súa
significación en certos sistemas de meiciña naturista e similares,
como na hidroterapia do Abate Kneipp, o cual aconsellaba os paseos á
mañá, cos pés descalzos, riba da herba mollada.
A noite de San Xoán é a noite máis meiga do ano.
FONTES CONSULTADAS:
Textos de Xosé C.
Víllaverde Román. Xuño 1991
moana.servidores.net/libros/sanxoan
"Etnografia Galega",
Xesús Taboada Chivite. Editorial Galaxia. "Os cubos astrais en
Galicia" Fernando Alonso
Romero. Brigantium III.
Museo Arqueolóxico de A Coruña. "San Xoán". Gran Enciclopedia
Gallega. Silverio Cañada , "Etnografía. Cultura espiritual" -
Vicente Risco, "Galicia" - Manuel Murguía, "Antropología cultural de
Galicia" - Carmelo Lisón Tolosana, "Breviario enciclopédico"- Eladio
Rodríguez Gónzalez , Herbas de San Xoán: galeon.hispavista.com/paira/sanxoan.htm
Fuente de estos
artículos y de la Foto:
Wikipedia /
Galespa.com.ar /
Hoguerassanjuan.com /
blogs.ya.com
