O arquitecto
Antonio Palacios nace no Porriño o 8 de xaneiro de 1874, como o menor de
sete irmáns. O entorno da súa infancia, e da época de estudiante de
bacharelato en Porriño condicionará enormemente a sensibilidade do que sería
o expresionista e monumentalista arquitecto: así as canteiras graníticas de
pedra gris e rosada de Atios e Budiño, a profesión do seu pai - traballador
no trazado do ferrocarril de Vigo a Ourense -, dos seus irmáns Xesús -
enxeñeiro - e Xoaquín - topógrafo -, etc.
Madrid ofrécelle a oportunidade de estudiar Enxeñería, que axiña abandonará
para dedicarse de cheo á arquitectura. Aquel ambiente madrileño que
anunciaba a entrada no século XX será propicio para as ansias e buscas de
Palacios, que asiste ás clases do pintor Rosales, onde xa destacan as súas
facultades tanto para o debuxo como para a improvisación. Os cánones
historicistas herdados do movemento Romántico, a inclinación a todo elemento
ornamental e simbolista iranse sumando ás vellas influencias. Enormemente
inflúen tamén as tertulias e a bohemia madrileña, as viaxes de estudios a
Exipto, Grecia, e a constante preocupación polo arte italiano e galego, que
constituirán unha incesante busca que de algunha forma deixará constancia na
lectura das súas obras arquitectónicas.
Así é que os seus proxectos son un auténtico retrato, non só da psicoloxía
do autor, das súas inquietudes, senón tamén da época e do seu entorno.
Existe nel unha unidade literaria que non só da coherencia ós seus
edificios, senón tamén a estes co seu entorno. É certo que os seus proxectos,
como teremos oportunidade de ver nesta exposición de Vigo, quedaban nun
esbozo rápido e certeiro, cheo de anotacións, e que a maioría das veces
completaba a pé de obra, dando instruccións ós mesmos obreiros. Nota curiosa
para acercarnos ó carácter de Antonio Palacios é que os seus mellores
defensores eran os seus propios clientes, que resultaban contaxiados e
suxestionados pola imaxinación e o entusiasmo con que Palacios os adentraba
en descomunais empresas arquitectónicas.
É fundamental, no seu arte, a súa formación na Escola de Arquitectura de
Madrid, onde se impartían os cánones historicistas, o eclecticismo, a
preocupación pola ornamentación e a composición formal, tomando como modelo
o "Neo-Barroco" francés do Segundo Imperio, ó que abría que engadir o selo
do "Rund bongestil" alemán, caracterizado pola súa descomunal voluminosidade
ornamental. A todo elo habería que sumar o impacto da época, o "Art Nouveau":
colosalismo, virtuosismo, ornamentación, simbolismo, potenciación dos
materiais, estudio do entorno urbanístico ... características propias para
grandes obras con certo prestixio económico, promovidas por grandes
institucións, bancos, concellos, Estado, etc. Ó seu carón, a potenciación
das peculiaridades rexionais propia da época influirá na revalorización do
traballo artesanal, a forxa, o mosaico, o vidro, etc.
Asociado nun primeiro momento co seu amigo Joaquín Otamendi, inicia con
grande impacto unha importante entrada no mundo da arquitectura. Ámbolos
dous se presentan e gañan varios concursos de arquitectura, destacando o
premio para o Palacio de Comunicacións de Madrid (proxecto de 1904) situado
na madrileña Praza de Cibeles, obra que, polo seu exuberante colosalismo e
proliferación de torres e cresterías, recibiría o alcume de "Catedral de
Santa María das Comunicacións" por parte de Trotsky. Ambos traballarían na
decoración de varias estacións do Metro madrileño, no Banco do Río da Prata
(p. 1910), no Hospital de Xornaleiros en Cuatro Caminos (p. 1908), etc.
Nestes anos Antonio Palacios construiría incesantemente en Madrid, elevando
vivendas unifamiliares, casonas, grandes oficinas, os templetes das
estaciones do Metro en San Luis (p. 1919, estructura hoxe disposta no
Porriño), o Círculo de Belas Artes (p. 1919) ou o edificio para a Sociedade
de Autores (p. 1923).
O prestixio do arquitecto do Porriño aumenta: imparte clases na Escola de
Arquitectura e segue realizando encargos. Pero destacarán sobre todo os
proxectos e as obras da posguerra, nos que Palacios multiplica o seu
colosalismo expresionista, algo que vai paralelo co ambiente megalómano do
nacente Nacional-Catolicismo.
As vacacións de Antonio Palacios discorren entre Málaga e, sobre todo,
Galicia, á que acude con bastante frecuencia, recibindo grande cantidade de
encargos, na súa maioría obras relixiosas, chalés para amigos e edificios
públicos, que el proxecta sen recibir compensación algunha en moitos casos.
Así no 1904 deseña a Fonte do Santo Cristo no Porriño, na que segue a
tradición popular das fontes galegas, e as Escolas Fernández Areal, hoxe
tristemente desaparecidas. De 1909 son tamén os proxectos para a Virxe da
Roca, de Baiona, e para a Botica Nova do Porriño, construída para o seu
irmán Pepe Palacios. Destacando, asemade, outros proxectos realizados con
posterioridade en Galicia, como o edificio do Concello do Porriño,
proxectado, en 1919, o Teatro García Barbón de Vigo (p.1913), así como o
proxecto urbanístico para Vigo (1932), o Templo Votivo do Mar en Panxón (p.
1932) ou, xa como unha das súas últimas obras, o Templo da Veracruz en
Carballiño (p. 1943); proxectos que complementará coa súa carreira
arquitectónica en Madrid e da que sairán exemplos moi salientables.
Nos seus últimos anos Antonio Palacios sofre graves problemas de vista, que
non impiden que o seu traballo continúe co mesmo entusiasmo de sempre
abordando outros importantes traballos. Morre o 27 de outubro de 1945 na súa
casa madrileña de Plantío, cando contaba con 71 anos de idade. Os seus
restos recibiron sepultura no cemiterio madrileño de San Lourenzo ata o 30
de outubro de 1976, data na que con motivo do aniversario do seu nacemento,
e seguindo o seu desexo, os seus restos foron trasladados ó Porriño e
soterrados no cemiterio municipal baixo dun enorme penedo de granito das
canteiras de Atios.
1874 Nace el 8 de enero en Porriño, España.
1892 Se traslada a Madrid para estudiar ingeniería,
aunque finalmente se dedica a la arquitectura. Con
Ricardo Velázquez Bosco, profesor suyo, realizará
sus primeros trabajos.
1900 Termina arquitectura y se asocia con su
compañero Joaquín Otamendi Machimbarrena.
1917 Arquitecto de la Compañía del Ferrocarril
Metropolitano de Madrid.
1945 Muere el 27 de octubre en El Plantío, España.
1902 Puente Monumental de Bilbao. 1er premio, Bilbao,
España.
1903 Gran Casino de Madrid. 1er premio, Madrid,
España.
1904 Puente Monumental sobre el Urumea. 1er premio,
San Sebastián, España.
1904-1918 Palacio de Comunicaciones. 1er premio,
Madrid, España.
1907 Fuente del Santo Cristo, Porriño, España
1908 Hospital de Maudes, Madrid, España.
1908-1909 Templete de la fuente de A Gándara, Mondariz Balneario, España.
1909 Botica Nova, Porriño, España
1910 Edificio La Baranda, Mondariz Balneario, España.
1910-1919 Banco del Río de la Plata (Banco Central),
Madrid, España.
1910 Escuelas Fernández Areal, Porriño, España.
1911 Cooperativa de la revista Vida Gallega, España.
1911-1927 Teatro Rosalía de Castro, Vigo, España.
1912 Monumento de la Virgen de la Roca, Baiona,
España.
1913 Banco de Vizcaya, Madrid, España.
1915 Gran Hotel-Sanatorio, Mondariz Balneario,
España.
1916 Hospital de Jornales, Madrid, España.
1918 Templo de La Encarnación, Celanova, España.
1919-1920 Círculo de Bellas Artes, Madrid, España
1919-1924 Ayuntamiento de Porriño, Porriño, España.
1925 Proyecto de Aldea gallega de viviendas
unifamiliares, España.
1926 Ermita de la playa de O Vao, Vigo, España.
1932-1937 Templo Votivo del Mar, Panxón (Nigrán),
España.
1932 Plan de Urbanismo de Vigo, Vigo, España.
1932 Plan de Urbanismo de Vilagarcía, Vilagarcía,
España.
1933-1945 Banco Mercantil e Industrial, Madrid,
España.
1936-1939 Plan de Urbanismo de Madrid, Madrid,
España.
1941-1944 Banca Viñas Aranda, Vigo, España.
1942 Basílica del monasterio de A Visitación de las
Salesas Reales, Vigo, España.
1943-1945 Templo de la Vera Cruz, O Carballiño,
España.
Pavillon del Metropolitano
Este pavillón de acceso ó "Metro" situado na Gran Vía
madrileña, trasládase a O Porriño no ano 1971, despois
dunha campaña de protesta iniciada polo arquitecto
Carlos de Miguel, director da revista Arquitectura e
polo Colexio de Arquitectos de Madrid, ó decidi-la
Compañía do Metropolitano prescindir do mesmo, o que
implicaba a súa desaparición.
O pavillón, proxectado por Palacios no ano 1919, estaba
composto por dúas estructuras diferentes, unha de
granito moi traballado e outra de ferro forxado e
cristal, a modo de marquesiña lixeiramente inclinada
para evita-la auga da chuvia. Sen embargo, no traslado
pérdese a estructura de ferro, polo que o pavillón
aparece mutilado, perdendo unha das súas principais
características: a harmonía e perfecta simbiose entre o
material pétreo e a estructura de ferro e cristal.
Destacaba nel a perfecta integración de materiais, común
á meirande parte das obras do arquitecto porriñés.
1907 Fuente del Santo Cristo, Porriño, España
A
Fonte do Cristo é obra de Antonio Palacios (1874-1945),
e foi proxectada no 1904. Aséntase nunha pequena
prazoletiña homónima en recordo dun antigo cruceiro
situado no lugar que actualmente ocupa a fonte e que
hoxe en día está disposto na praza que se estende ás
súas costas. A construcción da fonte enmárcase dentro do
programa de melloramento do espacio urbano da vila
porriñesa, posibilitado pola doazón que Servando Ramilo
Nieves fai no ano 1899 dunha franxa de terreo a redor da
Capela do Cristo para uso comunitario, sufragando,
ademais, a construcción do quiosco de música, de árbores
e bancos, acadando a Praza do Cristo a súa configuración
actual.
O traslado do cruceiro deixa un amplo espacio baleiro no
centro da urbe porriñesa. A corporación porriñesa acorda
entón a construcción dunha fonte para o espacio,
encargándolle o proxecto ó mozo Antonio Palacios, veciño
da vila, gracias a unha subvención da Deputación
Provincial. O proxecto é rematado e entregado
gratuitamente por Palacios no ano 1904, avanzando os
traballos con velocidade o que posibilita que ó ano
seguinte, en 1905, a Fonte do Cristo xa se encontre
concluída.
A fonte, que representa unha clara tendencia vertical,
aparece dividida en dous corpos. O primeiro, robusto e
de fortes volumes graníticos, ten unha base octogonal
coa que o arquitecto salva o desnivel da rúa e na que se
sitúan oito baixas e robustas columnas tamén de sección
octogonal. Coas catro escalinatas que circundan a base e
que facilitan o acceso ós canos da auga comeza a súa
ascensión. Na parte superior das escalinatas coloca o
arquitecto unha recia base sobre a que se asenta o pé do
segundo corpo. Palacios centra toda a súa atención neste
segundo tramo que se constitúe na parte fundamental da
obra, o situar nel o principal da ornamentación. Na
parte inferior coloca os canos da auga, alternándoos con
elementos ornamentais con motivos florais. A parte
superior acolle unha columna de corte clásico, asentada
sobre un corpo saínte tamén octogonal que aparece
decorado con cerámica azulada. Estes azulexos ou botóns,
enmarcados por unha pequena moldura pétrea, teñen unha
leve decoración vexetal que acompaña a un diminuto
rostro humano en relevo. A columna, con acanaladuras no
seu fuste, remata nun capitel con decoración vexetal moi
movida sobre o que se levanta a estatua do paxe que
destaca polas súas formas brandas e suaves. Esta figura,
pola postura dos seus brazos, aumenta a verticalidade de
todo o conxunto que tende a unha maior estilización coa
presencia da lanza de ferro forxado en forma de cruz que
sostén o paxe con unha man. Na outra sostén o escudo do
Porriño, executado tamén en cerámica de cores e
remarcado por unha moldura pétrea. O clasicismo da
columna rómpeo o arquitecto coa inclusión no seu fuste
dun colariño con catro figuras monstruosas en forma de
saíntes gárgolas que representan catro dragóns. Estas
figuras tamén están executadas en cerámica de vivas
cores. A fonte foi deseñada cun mecanismo polo que a
auga podía subir ata estas figuras monstruosas e saír ó
exterior a través da súa boca.
Nesta fonte, que representa unha base tradicional e un
ton xeral ecléctico, destaca a perfecta integración de
materiais que será característica común de toda a obra
creativa de Antonio Palacios. Dentro do conxunto
contrasta a xeometrización do corpo interior coa
suavidade e brandura da figura do soldado que culmina a
composición. Percíbese unha temperada influencia
modernista na decoración floral do capitel, nas formas
redondeadas e suaves da figura escultórica e das
pequenas figuras monstruosas. Utiliza nesta primeira
obra en Galicia a cerámica, material predilecto que,
conxuntamente coa pedra, formará parte de grande
cantidade de proxectos, buscando sempre enriquecedores
contrastes cromáticos e texturados que aumenten a
expresividade da súa creación. Neste caso, a cerámica
utilizada foi encargada ó grande ceramista Daniel
Zuloaga - tío do pintor Ignacio Zuloaga. A figura
escultórica que remata a composición seríalle encargada,
pola súa parte, ó mestre canteiro Cerviño, para ser
executada en base a debuxos de Antonio Palacios.
A pesar de ser, posiblemente, unha das primeiras obras
que o arquitecto ten a satisfacción de ver rematada,
esta fonte presenta outra das características da
arquitectura de Palacios proxectada para o entorno
urbano: convértese en referencial e significativa dun
espacio urbano, xa que neste caso a fonte polo seu
deseño quere ocupar un lugar preeminente na pequena
praza, incluso a pesar das súas reducidas dimensións.
1909 Botica Nova, Porriño, España
Obra de Antonio palacios (1874-1945) rematada no ano
1912 como farmacia e vivenda do seu irmán José Palacios
nun pequeno solar situado no ángulo da Rúa Servando
Ramilo co Parque do Cristo. Palacios deseña unha obra
sinxela pero chea de modernidade que fai dubidar do
matiz monumentalista do que sempre foi acusado. Esta
pequena farmacia amosa tamén a grande facilidade do
arquitecto para amoldarse a cada situación.
As obras comezan no 1909. Antonio Palacios presenta unha
edificación desprovista da virtuosa ornamentación da que
fai gala noutras obras contemporáneas a esta
construcción, limitándose, neste caso, a acentua-las
liñas estructurais da edificación, amosando unha fachada
reticulada, derivada do cruce de contrafortes verticais
e dunha moldura que percorre horizontalmente todo o
fronte das fachadas que delimitan as dúas plantas da
vivenda. A decidida falta de elementos ornamentais
rómpese soamente coa colocación, un tanto fora de lugar
do conxunto, dunha columna clásica na parte superior da
entrada principal, separando as dúas ventás. Esta
edificación sinxela e de fortes liñas marcadas pola
pedra, demostra a grande capacidade creativa de Palacios
cando se atopa fora de condicionantes, capaz, neste
primeiro período, de producir unha obra que presenta
solucións renovadoras. A novidosa solución de redondea-la
esquina do edificio supón a desaparición das dúas
fachadas en ángulo, creando unha continuidade a modo de
fachada corrida que aporta unha grande sensación de
unidade á composición, ademais dunha grande
expresividade plástica. A entrada principal atópase
situada baixo un grande arco que rompe agradablemente a
conxunción de liñas horizontais e verticais da fachada.
Esta solución compositiva de colocar un grande arco na
fachada que acolle a entrada ou a unha grande xanela
será posteriormente reinterpretada e utilizada con
variacións como sucede na fachada posterior do Teatro
García Barbón de Vigo, no edificio do Banco Mercantil de
Madrid, no proxecto da Sociedade de Autores, etc. Na
parte superior da curva sitúa un corpo puramente
ornamental a modo de torre, que, a diferencia do que
sucede noutros proxectos, presenta como característica a
súa sinxeleza. Coloca no arranque deste corpo, para
defini-la función da edificación, un mosaico feito de
anacos de azulexos dunha tonalidade azul e dourada. As
cores e o material están moi presentes na súa obra,
utilizados profusamente na decoración das estacións do
Metropolitano madrileño.
1919-1920 Círculo de Bellas Artes
- Madrid - España
O
edificio do Concello do Porriño (1919-1924) é a obra
máis importante de Antonio Palacios na súa vila natal.
Este proxecto debeu ter un significado especial para o
arquitecto, xa que ademais de ser nel onde concreta por
primeira vez unha arquitectura que consideraba de raíces
galegas, foi unha obra dedicada á súa nai. A idea da
construcción dun novo edificio ven dada polo estado
ruinoso que presentaba a vella casa consistorial,
erguéndose a nova edificación no solar onda se
localizaba o vello edificio do Concello.
No edificio do Concello do Porriño concreta Palacios por
primeira vez a súa linguaxe rexionalista. O proxecto
será entregado de forma gratuíta polo arquitecto ó
Concello do Porriño, sendo executado gracias á
xenerosidade de Ramón González.
O edificio está concibido dentro dunha grande
monumentalidade en relación coa escasa superficie da
planta, buscando, como é consubstancial á súa
arquitectura, convertelo en representativo e referencial
da vila. Nel están presentes os elementos propios destes
proxectos: linguaxe de inspiración medieval, torre como
elemento definidor e simbólico da edificación, accesos
porticados que normalmente se sitúan na base da torre,
grandes contrafortes nos ángulos da torre e especial
coidado na presentación do granito. Presenta, sen
embargo, a ornamentación máis virtuosa e historicista de
tódolos proxectos rexionalistas do arquitecto, aínda que
sen intencionalidade erudita ou arqueolóxica. A
distribución interna relaciónase co carácter
monumentalizado e representativo do edificio, buscando
destaca-lo salón de sesións como elemento xerador da
vida municipal coa presencia dunha grande escaleira de
acceso e dun vestíbulo aberto asoportalado. Este eixe
condiciona toda a posterior distribución interna. Nestas
construccións contará Palacios con excelentes mestres
canteiros que darán fiel continuidade na obra ós deseños
do arquitecto. Neste caso será Manuel Ruibal Solla o que
leve a cabo a construcción.
|
FUENTES DE ALGUNOS DE ESTOS
ARTÍCULOS |
|
